هورالعظیم؛ از بحران زیست‌محیطی تا مطالبات مردمی و پاسخ مسئولان
تالاب هورالعظیم، که به عنوان ریه تنفسی خوزستان شناخته می‌شود، یکی از مهم‌ترین زیست‌بوم‌های مشترک ایران و عراق است. این تالاب نقش حیاتی در تنظیم اقلیم، کنترل ریزگردها و حفظ تنوع زیستی منطقه ایفا می‌کند. زندگی بسیاری از جوامع محلی مانند هویزه، رفیع، بستان و سوسنگرد، به سلامت این تالاب وابسته است.
امروزه، هورالعظیم با بحرانی جدی دست و پنجه نرم می‌کند؛ تنها ۳۸ درصد از مساحت آن آب دارد و بخش وسیعی از آن خشک شده است. این وضعیت منجر به آتش‌سوزی نیزارها، افزایش دود و ریزگردها، و تهدید معیشت‌های سنتی شده است. عوامل متعددی از جمله توسعه میادین نفتی، کاهش حق‌آبه، سدسازی‌های بالادست، مصرف بی‌رویه آب در کشاورزی و چالش‌های مدیریت فرامرزی، به این بحران دامن زده‌اند.
برای حل بحران هورالعظیم، نیاز به یک برنامه جامع و همکاری همه دستگاه‌ها است. این موضوع در نشستی با حضور فعالان محیط زیست، دانشگاهیان و مدیران اجرایی مورد بحث قرار گرفت تا راهکارهای احیا و مدیریت پایدار تالاب بررسی شود.
پیامدهای اجتماعی، سلامت و معیشت جوامع محلی
توسعه پروژه‌های صنعتی در مناطق وابسته به منابع طبیعی، نیازمند ارزیابی‌های اجتماعی دقیق است. در هورالعظیم، فعالیت شرکت‌های نفتی و کاهش جریان آب، تغییرات شدیدی در زندگی مردم ایجاد کرده است. از بین رفتن معیشت‌های سنتی، آلاینده‌های ناشی از مشعل‌های نفتی و ریزگردها، سلامت ساکنان رفیع، هویزه و بستان را به خطر انداخته است.
محمودی، عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی، به انتقاد از گزارش‌های ارزیابی اداری پرداخت و گفت: «حفظ هورالعظیم به معنای مخالفت با توسعه یا نادیده گرفتن اهمیت نفت نیست، اما رویکرد محیط‌زیستی از هیچ طرفی کافی نبوده و مسائل باید بر اساس واقعیت‌های میدانی تحلیل شود.» او افزود که در یکی از گزارش‌ها، تأثیر پروژه بر سلامت منطقه «کم و مثبت» ارزیابی شده، در حالی که گفت‌وگو با مردم، واقعیت متفاوتی از بیماری‌ها را نشان می‌دهد. او تصمیم‌گیری‌های پشت‌میزی را مانع ریل‌گذاری درست دانست.
سواری، عضو شورای شهر رفیع و نماینده جامعه محلی، با اشاره به تجربیات خود در کادر درمان، بیان کرد: «بخش عمده مشکلات تنفسی مردم ناشی از دود مشعل‌ها، آتش‌سوزی نیزارها و ریزگردها است و نهادهای نظارتی باید بررسی کنند که چرا ابتلا به سرطان حتی در میان جوانان مناطق مجاور تاسیسات نفتی افزایش یافته است.» او همچنین به تملک اراضی بومیان با حداقل قیمت و عدم پایبندی به وعده جذب نیروهای محلی اشاره کرد و گفت که ۲۸ نفر از جوانان منطقه به دلیل مطالبه‌گری اشتغال، جریمه نقدی شده‌اند.
باران حریف فلرسوزی و آلودگی هوا در خوزستان نشد/ مدارای مسئولان با صنایع آلاینده!
طهماسبی، رئیس انجمن دوستداران محیط زیست قلعه‌تل، افزود: «شرکت‌های مستقر در غرب کارون حتی مصوبات شورای اشتغال شهرستان هویزه را نادیده می‌گیرند و متقاضیان بومی برای کارهای ساده رد می‌شوند. پیمانکاران حتی مایحتاج روزمره خود را از خارج منطقه تأمین می‌کنند و چرخش مالی در بازارهای محلی حس نمی‌شود که این امر نارضایتی اجتماعی را تشدید کرده است.»
در پاسخ به این انتقادات، نصرالله زارعی، مدیرعامل شرکت مهندسی و توسعه نفت (متن)، اظهار داشت: «صنعت نفت خود را متعهد به صیانت از جوامع محلی می‌داند و پیش‌تر قرارداد جامع آمایش سرزمینی در ایلام و دشت آزادگان با دانشگاه‌ها منعقد شد تا نیازهای بهداشتی، اشتغال و درمان شناسایی شود.» او افزود که تصور اینکه صنعت نفت باید مشکل بیکاری کل منطقه را حل کند، درست نیست؛ زیرا پروژه‌های نفتی در مرحله ساخت نیروی زیادی جذب می‌کنند، اما در فاز بهره‌برداری ماهیت تخصصی یافته و تعدیل نیرو رخ می‌دهد. با این حال، او اشاره کرد که کمیته جذب بومیان تشکیل شده و در دوره گذشته ۲۵۲ نفر از فارغ‌التحصیلان فنی منطقه پس از آموزش در پروژه‌ها به کار گرفته شده‌اند.
بررسی این تعارضات نشان می‌دهد که شکاف عمیقی میان گزارش‌های آماری دستگاه‌ها و درک واقعی بحران توسط ساکنان بومی وجود دارد. توسعه پایدار در هورالعظیم بدون بازتعریف شفاف مسئولیت‌های اجتماعی، بومی‌گزینی واقعی، توسعه اقتصاد بومی و تأمین سلامت مردم امکان‌پذیر نخواهد بود.
توسعه میادین نفتی، میدان سهراب و الزامات زیست‌محیطی
حفاری و توسعه میادین نفت و گاز در حوضه‌های تالابی همواره با ریسک‌هایی مانند آشیانه انسداد مجاری آبی، تکه‌تکه شدن زیستگاه و آلودگی‌های شیمیایی همراه است. در هورالعظیم، اجرای طرح توسعه میدان سهراب در حوضچه شماره یک، که از نظر بوم‌شناختی بکرترین بخش تالاب است، به مهم‌ترین نقطه اختلاف میان فعالان مدنی و مدیران نفت تبدیل شده است. طهماسبی، رئیس انجمن دوستداران محیط زیست قلعه‌تل، در این باره گفت: «توسعه میدان سهراب دست‌کم پنج قانون و سند بالادستی از جمله قانون حفاظت از تالاب‌ها، ضوابط استقرار صنایع و سند آمایش سرزمین خوزستان را نقض می‌کند؛ سندی که هورالعظیم را قلمرو نامناسب توسعه صنعتی تعیین کرده است.» او افزود که در ماتریس ارزیابی زیست‌محیطی، اثر این طرح بر اکوسیستم «منفی چهار و برگشت‌ناپذیر» ثبت شده است. احداث پدها در ۲۴ هکتار و خطوط لوله جریانی تا ۴۰ هکتار دیگر را خشک می‌کند و خطراتی مانند نشت هیدروکربن و پسماندها در محیط آبی حوضچه شماره یک هنوز به شکل مستقل مدل‌سازی نشده است. محمد الموتی، دبیر شبکه ملی تشکل‌های مردم‌نهاد محیط زیست نیز
